Door de wet van 1920 van dhr Vandervelde, Minister van Justitie, kwam het dat de landlopers niet als groep maar als individu werden behandeld. Hij geloofde ook in de opvoedende waarde van de arbeid. Zo werden in 1920 een landbouwschool geopend. In 1931 verhuisde de schoolgevangenis van Merksplas naar Hoogstraten.

ln 1932 werd een afdeling voor gewoontemisdadigers (recidivisten) opgericht, één voor mannen in Merksplas en één voor vrouwen in St. Andries bij Brugge. Vanaf 1935 werden de probleemgevallen overgebracht naar andere gevangenissen, nl, Turnhout of St,-Gillis. Vanaf 1940 werd deze afdeling afgeschaft. Alle gedetineerden werden overgebracht naar celgevangenissen.

In 1935 werd de strafinrichting vanuit Gent overgebracht naar Merksplas Voor de bewakers bouwde men nieuwe woningen, nu nog bekend als de Gentse Wijk.

TWEEDE WERELDOORLOG

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleven de gebouwen van de straflnrichting onder Belgisch bestuur, met Belgische bewakers, maar met een Duitser als "directeur". De gevangenis van Merksplas fungeerde als wachtzaal tot de definitieve veroordeling. Na het vonnis verhuisden delinquenten van gemeen recht naar St.-Gillis, de anderen naar werkkampen of naar concentratiekampen. Politieke gevangenen mochten hun straf in Merksplas zelf uitzitten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog "passeerden" op deze wijze ca 7000 gevangenen de strafinrichting van Merksplas.

Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog werd één gebouw door de Engelse bevrijders omgevomd tot een Engels strafkamp (ijzeren discipline, zinloze opdrachten). Half 1945 vertrokken zij. Deze gebouwen werden ingenomen door de Witte Brigade, zowel mannen als vrouwen.

Van orde en tucht was er toen niet veel sprake meer...

Daarna fungeerde de strafinrichting van Merksplas andermaal als opvangcentrum voor politieke gevangenen, maar ditmaal voor echte en vermeende collaborateurs. Na het vooronderzoek verhuisden ze naar een andere instelling. Maar voor velen duurde dit voorarrest vijf tot tien jaar!

De ijverige Franstalige onderzoeksrechters zorg den ervoor dat het cultureel kruim van Vlaanderen in voorhechtenis zat te Merksplas: schrijvers, schilders, toneel- en operagezel-schappen, enz.

Het regime was toen niet zo streng Eén van de zolders was ingericht als atelier voor schilders en beeldhouwers Eénmaal per jaar werd in openlucht een massa-spektakel opgevoerd (Over gans België werden er in totaal slechts 17% van deze personen werkelijk veroordeeld)

Op 29 juni 1947 werd de gedenksteen onthuld van de Oud-Politieke Gevangenen van Merksplas Deze is nog steeds aanwezig, links naast de hoofdingang van de strafinrichting.

Na de oorlog.

Na de oorlog werden de gebouwen gemoderniseerd. Extra mogelijkheden die aan de gedetineerden werden aangeboden, waren o m een bibliotheek, een zwembad, basket- en voetbalterreinen, radio-distributie, speel- en bioscoopzaal.

Merksplas-Kolonie evolueerde langzaam naar zuivere strafinrichting. In 1946 was dit (voor de eerste keer) het geval. De Rijksweldadigheidsinstelling met de landlopers zat toen volledig in Wortel, op dat moment een onderdeel Merksplas. Dit duurde tot 1955. In 1956 brak er een opstand uit waarbij de ordediensten werden bekogeld met dakpannen. Uit veiligheidsoverwegingen werden daarna zadeldaken verwijderd en vervangen door een plat dak.

In 1960 werd het paviljoen voor veroordeelden herbouwd, zodat er kamers ontstonden van vier tot zes gedetineerden, in plaats van grote zalen.

In de gevangenis van Merksplas verblijven ca 700 gevangenen onder de hoede van ca 420 personeelsleden, waarvan 350 bewakers. De gedetineerden vormden een bonte verzameling van ca 60 nationaliteiten, die zijn veroordeeld hechtenis van 2 tot 5 jaar, Men hoort er dus vele talen. De geïnterneerden behoren tot verscheidene godsdiensten. De rode draad doorheen de meeste vrijheidsberovingen is "drugs". Velen zijn opgepakt als drugs-trafikant.

Omdat het de bedoeling is dat elke gevangene een eigen cel zal hebben, moeten de gevangenissen worden aangepast. Of de gevangenis van Merksplas zal uitbreiden, is niet met zekerheid bekend. Er zouden plannen voor een uitbreiding tot ca 1000 gevangenen maar het getal 2000 werd ook reeds vernoemd.