De bedoeling: ergens in het centrum van België een grote gevangenis, een "maison de force" bouwen om er langgestraften in op de sluiten. De bedenker: Edward Ducpétiaux, wiens concept al in meerdere arrondissementele gevangenissen was toegepast en die er nu een inrichting van wilde maken als was het een modelgevangenis voor zijn ideeën. "Leuven-Centraal" is als naam vooral daar aan toe te schrijven. De gebouwen werden tussen 1856 en 1859 opgetrokken en op 1 oktober 1860 definitief in gebruik genomen. Het resultaat: zes vleugels die uitgeven op een centraal observatiecentrum. Tussen de twee wereldoorlogen in werden nog enkele ateliers bijgebouwd.

Tijdens de lange, hete zomer van 1976 gingen eerst de gedetineerden in werkstaking, daarna legde het bewakend personeel de sleutels neer. Na dit incident werd gaandeweg overgestapt op een zinvollere vrijetijdsbesteding en een opendeursysteem, waarbij tijdens de dag tot aan de nachtsluiting de celdeuren op bepaalde paviljoenen open blijven staan.

De bevolking van Leuven-Centraal bestaat voornamelijk uit langgestraften (crimineel veroordeelden met zeer zware (soms levenslange) straffen voor -onder meer- levensdelicten, correctioneel veroordeelden met wettelijke herhaling, drugshandelaars veroordeeld tot meer dan 5 jaar, en tenslotte seksuele delinquenten). Ter ontlasting van de gevangenis van Sint-Gillis vangt Leuven-Centraal ook een aantal beklaagden op die in een afzonderlijke afdeling verblijven waar het opendeursysteem niet van toepassing is. De celcapaciteit bedraagt 274 plaatsen, dit voor een 300-tal gedetineerden.

In het kader van een langdurig gevangenisverblijf worden de gedetineerden zoveel mogelijk ingezet in gevangenisarbeid (in ateliers of op de cel). Op het vlak van vorming, ontspanning en sport bestaat er een uitgebreid aanbod.

Als aanvulling op het grote "maison de force" was er in Leuven nog plaats voor een gevangenis, toegevoegd aan de correctionele rechtbank. De bouwwerken in de Maria-Theresiastraat werden eind 1865 aanbesteed en de inrichting werd voor het eerst gebruikt op 1 mei 1869. Ook hier -het gaat in dit geval over een gevangenis met drie vleugels- waren de inzichten van Ducpétiaux richtinggevend.

In de loop van haar geschiedenis herbergde Leuven-Hulp verschillende populaties (waaronder ook vrouwen) en vervulde zij zowel de functie van arresthuis als strafinrichting. Sinds de oprichting van een psychiatrische afdeling in 1923 schenken de diensten in de gevangenis veel aandacht aan delinquenten met psychische problemen.

Gebonden aan de vorm en inrichting van de cellen heerste in deze gevangenis gedurende lange tijd een strikt regime van individuele afzondering. Pas na de bouw van ateliers voor gemeenschappelijke gevangenisarbeid en een wandelplaats in 1975 (!) kwam aan dit regime een einde. Reeds sinds 1966 zijn alle vrouwen uit Leuven-Hulp verdwenen. Een tienjarig en grondig renovatieproject werd aan het eind van de jaren '90 voltooid.

De gevangenispopulatie bestaat naast beklaagden ook uit een groep gedetineerden in het systeem van halve vrijheid (behoud van tewerkstelling voor kortgestraften of beroepsopleidingen) en tenslotte een groep geïnterneerden. Met een actuele capaciteit van 149 plaatsen herbergt de inrichting een 160-tal opgeslotenen.

Het gevangenisregime kenmerkt zich door de nadruk op onderhoud van contacten met het familiale en sociale milieu, op onderling respect tussen personeel en gedetineerden/geïnterneerden en op een zinvolle invulling van de strafuitvoering. Leuven-Hulp maakt dan ook intensief gebruik van het hulp- en dienstverleningsaanbod van de Vlaamse Gemeenschap. Samen met Leuven-Centraal en Hoogstraten was deze gevangenis deel van het pilootproject dat in 1998 (onder toenmalig minister van Justitie Verwilghen en in samenwerking met de K.U. Leuven) werd opgezet om de slachtoffer- en herstelgerichte dimensie in de strafuitvoering te integreren -een dimensie die anno 2004 trouwens integraal deel uitmaakt van de werking van onze gevangenissen.