Van heidegebied tot beschermd landschap

De uit klei bestaande ondergrond werd gevormd in het Pleistoceen ca 1 miljoen jaren geleden. Deze kleilaag werd later bedekt met een zandlaag van wisselende dikte, variërend van één tot drie meter. De bodem van Merksplas-Kolonie bestaat uit deze lichtzure zanddeklaag, gaande van matig droog tot nat.

De gronden waarop Merksplas-Kolonie zich situeert, maken deel uit van de Markvallei. Ze zijn vrijwel vlak en variëren van 32 m tot 26 m boven de zeespiegel. Het riviertje, de Mark, ontspringt in Merksplas en vloeit meanderend via Hoogstraten en Breda om uiteindelijk na ca 70 km uit te monden in het Volkerak in de Maasmonding.

Toen ex-generaal Vanden Bosch op prospectie kwam, viel zijn oog op het uitgestrekte heidegebied tussen Merksplas, Rijkevorsel en Wortel, toen bekend als de "Bolcksche Heide". In de Middel-eeuwen werd deze heide gebruikt als gemeenschappelijke grond door de inwoners van genoemde gemeenten. Via een aantal zandwegen kon men de drie dorpskernen bereiken. In dit heidegebied lagen diverse vennen, zoals bv. het Biesven, hetLangven, het ven van de Veldenberg (huidige camping"Veldenberg"), het Berkedonck-ven en diverse kleinere vennen. In deze heivelden waren er ook ontginningen van turf en schadden voor de open haard.

Bij de oprichting van Merksplas-Kolonie in 1822 vertrok men van de hoofddreef op de oost-west-aslijn tussen de kerktorens van Merksplas en Rijkevorsel. Haaks hierop kamen dan de twee hoofddreven over de hele lengte van het domein. De andere dreven liepen evenwijdig of stonden er loodrecht op. Zo ontstond een dambordpatroon van percelen voor dennenbossen, akkers, weiden en gebouwen.

Sinds de uitbouw van Merksplas-Kolonie is het uitzicht haast niet veranderd. Het drevenpatroon bleef nagenoeg ongewijzigd en is intussen uitgegroeid tot een reeks indrukwekkende groene galerijen. De houtwallen langs deze dreven verdwenen. Zo ontstond open landschap. Er kwamen meer en meer vijvers ten gevolge van de kleiwinningen.

Ten noorden van de ringgracht werden ruim 100ha dennenbos aangeplant. In totaal werden ruim 200ha akkerland in gebruik genomen door de instelling. Ten oosten nam de aangroei van burgerswoningen op het boerengehucht Molenzijde een belangrijke uitbreiding. Vanuit het zuiden zien we de industriële klei-ontginningen oprukken tot aan de grens Merksplas-Beerse. Om en bij de 30 ha van Merksplas-Kolonie op grondgebied Beerse is vrijgegeven voor klei-ontgin-ningen. Vanaf 2007 krijgt dit gebied een groene nabestemming. Het noordelijk deel van Merksplas-Kolonie kan gecatalogeerd worden als stiltegebied. Het geheel vormt een uniek domein van een open landschap met dreven, een ringgracht, vennen, klei-winningen, bossen, akkers, weiden en historische gebouwen dat als landschap werd beschermd sinds 24 juni 1999. Dat betekent dat een beheerscommissie met alle betrokkenen zal zorgen voor het herstel en de opwaardering van dit prachtig stukje natuur.

Hiermee wordt ook invulling gegeven aan het ontbrekende puzzelstukje dat zorgt voor een ononderbroken natuurgebied vanaf Beerse, via Merksplas en Wortel tot een heel eind op Nederlands grondgebied. De fauna en de flora zullen er wel bij varen?

Doorheen het beschermd domein loopt er een mooie fietsroute, nl. de Landlopersroute. Op het domein worden meer en meer gegidste wandeling gedaan. Hiervoor kan je terecht bij VVV-Toerisme Merksplas. Zij zorgde ook voor twee prachtige en goedbewegwijzerde wandelpaden, nl. het Vagebondjespad en het Ontsnappingspad.